Istočni Mediteran: Plinski koridor bez Turske u fokusu

Energetska jednačina Istočnog Mediterana preoblikuje se naporima Južnog Kipra, Egipta i Grčke da prirodni gas preko postojećih egipatskih LNG postrojenja plasiraju na evropsko tržište. Ovaj sistem, kroz koji se može transportovati i izraelski gas, mogao bi smanjiti potrebu za izgradnjom novih podvodnih cjevovoda dugih hiljade kilometara. Istovremeno održavanje energetskih kontakata u Atini i trostranog odbrambenog sastanka u Kairu ponovo je aktualizovalo pitanja energetskih i sigurnosnih odnosa u regionu.

Prema informacijama objavljenim u listu Birlik, dešavanja u energetskom sektoru Istočnog Mediterana u oktobru 2026. godine ušla su u novu fazu. Tokom visokorangnih sastanaka u okviru Foruma za gas Istočnog Mediterana (EMGF), održanih 6. i 7. oktobra u Atini, sastali su se ministri energetike Egipta, Južnog Kipra i Grčke. Na razgovorima je razmatrano razvoj prirodnog gasa u regionu, njegovo povezivanje sa postojećom infrastrukturom i plasman na evropska tržišta. Egipatsko Ministarstvo nafte i rudnih resursa potvrdilo je 7. oktobra kontakte usmjerene na ubrzanje iskorištavanja prirodnog gasa Južnog Kipra putem integrisane egipatske infrastrukture.

Ova dešavanja objašnjavaju zašto se model poznat kao „Virtualni IstokMed“ ponovo našao u fokusu javnosti. Međutim, ovaj model ne podrazumijeva jedan zvanično i u potpunosti dogovoren projekat cjevovoda, već pristup energetskom koridoru koji se oslanja na postojeće cjevovode, LNG postrojenja, tanker transport i evropske gasne mreže. Osnovna ideja prvobitnog projekta IstokMed bila je transport prirodnog gasa iz Istočnog Mediterana dugim podvodnim cjevovodom do Grčke, a zatim dalje u Evropu. Ipak, visoki investicioni troškovi, dubinomorski uslovi, tehničke poteškoće i komercijalna neizvjesnost predstavljali su značajne prepreke za tu opciju.

U alternativnom modelu, umjesto izgradnje novog cjevovoda duž cijele rute, prioritet je usmjeravanje prirodnog gasa kraćim poveznicama do postojećih postrojenja u Egiptu. Funkcionisanje sistema može se sažeti u tri faze: razvoj proizvodnje na nalazištima prirodnog gasa uz obalu Južnog Kipra i nastavak izvoza postojeće proizvodnje gasa iz Izraela u Egipat; transport gasa odgovarajućim cjevovodima u Egipat, njegova prerada i tečnjenje u LNG postrojenjima; transport LNG-a brodovima do evropskih luka, njegovo ponovno gasifikovanje i distribucija na tržišta potrošača preko postojećih mreža. Ovaj model omogućava i preusmjeravanje gasa na različita tržišta u zavisnosti od komercijalnih uslova i potražnje, umjesto vezivanja za jednu fiksnu rutu.

Konkretnu stranu plana čine prirodni gasni resursi Južnog Kipra koji još nisu u potpunosti komercijalizovani. Važan korak za nalazište Kronos zabilježen je 28. jula 2026. godine. Prema zvaničnom saopštenju Egipta, kompanije Eni i TotalEnergies donijele su konačnu investicionu odluku za razvoj nalazišta. Cilj je početak prve proizvodnje 2028. godine. Predviđeno je da gas bude transportovan u Egipat, gdje će se pretvoriti u LNG i poslati na evropska tržišta. Vremenski okvir za nalazište Afrodit je drugačiji. Prema saopštenjima Južnog Kipra, konačna investiciona odluka za ovo nalazište očekuje se 2027. godine, dok je početak proizvodnje planiran za početak 2030-ih. Planirani model podrazumijeva transport prirodnog gasa u Egipat i korištenje tamošnje infrastrukture.

Izrael je jedan od ključnih aktera u trgovini prirodnim gasom u Istočnom Mediteranu. Transport izraelskog gasa u Egipat i korištenje egipatske infrastrukture za preradu gasa i LNG dio su trenutnih elemenata regionalne energetske trgovine. Stoga je tehnički i komercijalno moguće da i izraelski gas preko Egipta stigne do evropskih tržišta. Međutim, izvoz gasa iz Izraela i razvoj nalazišta Kronos i Afrodit na Južnom Kipru ne treba posmatrati kao isti projekat. Oni se oslanjaju na različite proizvođače, ugovore i infrastrukturne aranžmane. Komplementarnost energetskih odnosa Izraela, Južnog Kipra, Egipta i Grčke mogla bi stvoriti osnovu za širu mrežu trgovine gasom u Istočnom Mediteranu.

Sa stanovišta Grčke, cilj nije samo kupovina prirodnog gasa ili uvoz LNG-a. Zemlja teži da postane tranzitno i distributivno čvorište koje opskrbljuje jugoistočnu i srednju Evropu gasom, koristeći postojeću i planiranu infrastrukturu. LNG terminali i povezane gasne mreže ključni su elementi ove strategije. Ponovno gasifikovanje LNG-a iz Egipta u Grčkoj i njegovo slanje na druga evropska tržišta preko odgovarajućih veza moglo bi podržati ovaj cilj. Ipak, komercijalni uslovi bit će odlučujući. Troškovi LNG-a, transportne tarife, potražnja u Evropi, kapaciteti terminala i cjenovna konkurencija sa drugim dobavljačima odredit će u kojoj mjeri će ruta biti korištena.

Pored kontakata u energetskom sektoru, napreduje i odbrambena saradnja između Grčke, Južnog Kipra i Egipta. Ministri odbrane tri zemlje održali su 22. septembra 2026. godine u Kairu svoj šesti trostrani sastanak. U zajedničkom saopštenju Ministarstva odbrane Grčke istaknuti su razvoj koordinacije između oružanih snaga, zajedničke vježbe, obrazovne aktivnosti, operativna usklađenost i pitanja regionalne sigurnosti. Naglašena je i potreba za razvijanjem kapaciteta za brzo i usklađeno djelovanje protiv zajedničkih prijetnji. Ovaj razvoj pokazuje da odnosi između tri zemlje nisu ograničeni samo na energetiku i trgovinu. Međutim, zajedničko saopštenje ne implicira postojanje automatske vojne obaveze intervencije, slične onoj u NATO-u, između tri zemlje.

Izvor: Birlik Gazetesi